Gebeurtenis Wonen

Van Dovenvreugd naar De Gelderhorst

In 1953 werd er vanuit de Nederlandsche Christelijke Bond van Doofstommen (NCBD) de Stichting Christelijke Tehuizen voor Doofstommen opgericht. Vanuit de NCBD was er al jarenlang geld ingezameld en vanuit de nieuwe stichting werd er uiteindelijk een villa gekocht in Baarn waarin Dovenvreugd werd gevestigd, een instituut voor doven. Het succes van dit instituut bleek dusdanig dat er op een gegeven moment zelfs een wachtlijst bestond voor dit tehuis. De populariteit van Dovenvreugd resulteerde in het aankopen van een nieuw (en vervangend) huis in 1972 in Ede, genaamd De Gelderhorst. Tegenwoordig is De Gelderhorst gevestigd op een andere locatie in Ede.

Dovenvreugd in 1953    

Dovenvreugd in Baarn, 1953. Foto: Archief Eemland, B-II-000135.

De financiële steun voor de aankoop van deze villa kwam vanuit de NCBD. De Rijksoverheid hielp namelijk niet met de financiering. Een deel van het aankoopbedrag kwam daarom vanuit de geldinzameling van doven. Er werd door doven actief geld opgehaald door het inzamelen van papier en capsules. De toekomstige bewoners hadden toen helaas nog niet genoeg geld, dus kwam er ook nog geldelijke steun vanuit gemeentebesturen en diaconieën en vanuit de samenleving in de vorm van giften. In 1953 hadden de leden van de NCBD bovenstaande villa op het oog. Dus is men bij elkaar gekomen, en het overige nodige geld is nog ingezameld. Uiteindelijk was er genoeg om een hypotheek af te sluiten; Dovenvreugd kon beginnen. 

De tendens rondom Dovenvreugd bij de oprichting 

Artikel over de opening van Dovenvreugd. Trouw, 8 juli 1953.

Dovenvreugd werd opgericht in een tijd dat Nederland verzuild was en was daarom alleen bedoeld voor protestantse christenen. In het hierboven getoonde krantenartikel uit de Trouw van 1953 is het negatieve en onterechte beeld met betrekking tot doven te merken. Uit citaten als: “Doofstommen die in hun huidige milieu feitelijk niet thuishoren” en “Voor mevrouw Bos-Ros (leidinggevende) levert het nieuwe werk vrijwel geen problemen op met haar ervaring als verpleegster en leidinggevende bij de verpleging van geesteszieken” is op te maken dat doven dikwijls werden betiteld en behandeld als patiënten. In het interview dat wij hebben gehouden met mevrouw Barry Vogelaar, voorzitter van de NCBD, werd duidelijk dat veel doven zichzelf zo niet zien en dat dan ook niet zijn.

Ik zie het echt totaal niet als een beperking. Het is echt een deel van mijn identiteit. Deaf power! 

Aldus mevrouw Vogelaar.   
Naast het duidelijke beeld dat er in de tweede helft van de twintigste eeuw nog van doven bestond, wordt er uit het krantenartikel duidelijk dat Dovenvreugd bovenal bedoeld was ter vergemakkelijking van de levens en de woonsituatie van doven. Het hierna volgende citaat is hier exemplarisch bij. “Er zijn slaapkamers met 2 tot 5 bedden, een prettig ingerichte conversatiezaal met serre, een tuin met grote gazons en al die andere inrichtingen, die nu eenmaal nodig zijn voor een tehuis, dat maximaal aan 25 personen onderdak kan bieden.”

Vacature voor Dovenvreugd. Trouw, 08 augustus 1957.

Ook uit deze vacature uit de Trouw van 1957 wordt duidelijk dat er voor de functie van directrice een voorkeur bestond voor iemand met een Diploma A-ziekenverpleging. Bovendien werd er gevraagd om een christelijk iemand, waaruit kan worden opgemaakt hoe verzuild de samenleving op dat moment was. 

Het wonen in Dovenvreugd   

Het doel van de Stichting Christelijke Tehuizen voor Doofstommen, welke vanuit de NCBD was opgericht, was het onderbrengen in tehuizen van bejaarde doofstommen die geestelijk en lichamelijk minder valide waren. Niet alleen bejaarde doven, maar ook gezinnen van doven konden in Dovenvreugd gaan wonen. Zo werd de grote garage bijvoorbeeld gebruikt als logeerruimte voor jongerenclubs van doofstommen. Dovenvreugd was kortom ook onderdeel van een groter plan. De woonfunctie van Dovenvreugd had namelijk een sterk sociaal aspect: het tegengaan van de eenzaamheid van doven. Dovenvreugd groeide op een gegeven moment echter dusdanig snel dat de groei ten koste ging van de privacy en hygiëne van de bewoners. Mevrouw Vogelaar vertelde in het interview dan ook:

Iedereen was elke dag samen en zat dicht op elkaar en er kwamen irritaties en klachten. Ook was het niet goed voor de hygiëne en de brandveiligheid. 

Slaapkamer in Dovenvreugd. Foto: NCBD archief van Barry Vogelaar.


Slaapkamer in Dovenvreugd. Foto: NCBD archief van Barry Vogelaar.

De gordijnen, zoals hierboven tussen de bedden te zien zijn, boden geen privacy volgens de huidige privacy-normen. Ook de inrichting van de slaapkamers met stapelbedden zorgde ervoor dat men dicht op elkaar leefde.
Hieronder valt verder te zien dat er weinig ruimte was om gezamenlijk aan tafel te zitten. Bovendien was de tafel rechthoekig, waardoor de (gebaren-)communicatie tussen de bewoners moeilijk was. 

Eetkamer in Dovenvreugd. Foto: NCBD archief van Barry Vogelaar.

De emancipatie van doven   

Voorkant van het Bondsblad van de NCBD. NCBD archief van Barry Vogelaar.

Vanaf 1946 werd er vanuit  de NCBD een eigen tijdschrift uitgegeven: Ons Bondsblad. Dit tijdschrift diende de contact- en informatietaak over te nemen van het Effathablad (het blad van de dovenschool Effatha). S. Vertregt-Oussoren deed toen ter tijd de eindredactie van dit tijdschrift. Zij was onderwijzeres op het gereformeerde instituut en bovendien was zij secretaresse van de NCBD. Het tijdschrift bevatte onder andere religieuze overdenkingen, wereldnieuws en nieuws van de (afdelingen van de) NCBD. Het tijdschrift bevatte bovendien verenigingsnieuws en ander nationaal en internationaal nieuws dat betrekking had op doven. Aan de wieg van dit tijdschrift stond een redactie die bestond uit onderwijzers van het gereformeerde instituut. Het opvallende was daarbij dat dit veelal horende mensen waren. Slechts een enkeling was doof binnen de redactie.

De overgang van Dovenvreugd naar De Gelderhorst 

Wat voorheen Dovenvreugd in Baarn was, is tegenwoordig de Gelderhorst in Ede.
Waar er in Dovenvreugd circa 20 mensen konden wonen, waren dat er een stuk meer in De Gelderhorst.
In 1972, in de tijd dat er in financieel opzicht meer mogelijk was vanuit de NCBD en de vraag naar huisvesting vanuit de dovengemeenschap steeds groter werd, werd er in Ede namelijk een huis aangekocht waar circa 103 doven konden wonen. Dit
 huis had echter een rechthoekige vorm, waardoor de communicatie tussen de doven moeizaam was. 
In 1997 is De Gelderhorst daarom verhuisd naar een gebouw dat een U-vorm had, zodat de doven in een kring aan tafel konden zitten, maar ook zodat de doven vanaf verschillende plekken van het gebouw naar elkaar konden gebaren.
In dit gebouw zit De Gelderhorst vandaag de dag nog steeds. 

De Gelderhorst

Het sociale aspect van wonen in De Gelderhorst

Youtube-fragment, De Gelderhorst, circa 1992.

Bovenstaand youtube-fragment is illustratief voor het (sociale) belang van De Gelderhorst. Onderstaande quotes van enkele bewoners zijn betekenisvol. 

Hier ben je met doven onder elkaar. Gezellig. Horenden en doven samen in een bejaardentehuis is fout. Dan zijn we eenzaam. 

Horende mensen hebben niet altijd geduld om met doven te praten.

Ook mevrouw Vogelaar benadrukte in het interview de sociale gevolgen die De Gelderhorst kan hebben. Vogelaars moeder woonde eerst zelfstandig in Zuilichem. Ze voelde zich daar alleen, dus toen is ze in 1998/1997 in De Gelderhorst gaan wonen. Ze is in een aanleunwoning gaan wonen, dus nog niet in het daadwerkelijke verzorgingstehuis. Vogelaars moeder heeft toen veel nieuwe vrienden gemaakt en heeft veel uitstapjes gedaan. De sociale functie van De Gelderhorst voerde dus wederom de boventoon.

De praktische aspecten van wonen in De Gelderhorst

Een andere belangrijke quote uit het hierboven getoonde youtube-fragment is:

Lampen hebben een belangrijke functie: brandalarm, deurbel, koffie. Kerkmis met gebaren.

Ook hierover vertelde mevrouw Vogelaar ons. Haar huis bevat namelijk soortgelijke aanpassingen op haar doof-zijn. Zij heeft flitslampen in haar huis die met verschillende kleuren licht, verschillende zaken aangeven. Oranje flitslicht is het teken dat haar telefoon gaat, rood flitslicht is het teken dat het brandalarm af gaat en wit flitslicht is het teken dat de deurbel gaat. De babyfoon zorgde vroeger toen haar dochter nog jong was weer voor een andere kleur flitslicht. Ook heeft Vogelaar nog een speciaal trilsysteem voor als haar wekker af gaat. De zelfstandigheid, maar zelfs de veiligheid, van een dove gaat er door dit soort aanpassingen op vooruit. Dat deze functies ook binnen De Gelderhorst bestaan geeft wederom aan hoe belangrijk een dergelijk tehuis voor doven is. 

Youtube-fragment, De Gelderhorst, 2017.

  
Ook deze youtube-video is illustratief voor de situatie zoals deze vandaag de dag in De Gelderhorst is.

De gebouwen zijn rond om zoveel mogelijk licht in te laten vallen: dat maakt communiceren makkelijker!

De huidige locatie van De Gelderhorst werd op 22 april 1998 officieel door koningin Beatrix geopend op de Willy Brandtlaan in Ede. Het is een indrukwekkend gebouw, welke wordt gekenmerkt door de ronde vormen en de grote hoeveelheid daglicht dat naar binnen valt door het grote aantal glazen wanden. De Gelderhorst is daardoor dus niet alleen opvallend om te zien, maar ook is het hierdoor een zeer functioneel gebouw dat de bewoners de mogelijkheid geeft zo effectief mogelijk met gebaren te communiceren. Te denken valt bijvoorbeeld aan het communiceren van de vijfde verdieping naar de begane grond.     

De toekomstige Gelderhorst

Afsluitend is het nog veelzeggend om aan te halen dat Barry Vogelaar op de vraag “Zou u als u bejaard bent zelf in De Gelderhorst willen gaan wonen?” antwoordde:

Jazeker! Ik moet er niet aan denken om naar een horend bejaardenhuis te gaan. Dan zou ik op mijn tenen moeten lopen. Ik wil gewoon lekker kunnen kletsen. Als ik iemand op afstand door een raam zie wil ik gewoon lekker kunnen communiceren. Er is een hele lange wachtlijst bij De Gelderhorst, wel honderdtien mensen. Ik sta er al op, maar wel helemaal onderaan helaas…    

Vogelaar vertelde ons dan ook met blijde toon dat er inmiddels een nieuw deel aan De Gelderhorst wordt gebouwd. De Gelderhorst is nu in U-vorm, maar er komt een stuk bij waardoor er nog tachtig mensen extra bij kunnen wonen. In september is de eerste paal de grond in gegaan en inmiddels is men al met de eerste verdiepingen bezig. In 2020 wordt het nieuwe deel officieel opgeleverd. 

Het is belangrijk dat De Gelderhorst blijft bestaan, want het is, naast enkele soortgelijke kleinere instellingen in Europa, een unieke zorginstelling met een groot belang voor de (doven-)gemeenschap. 

Op naar nog meer Geldervreugd...

Eva Bakels, Barry Vogelaar en Loek Zoon. Foto: Willeke Kreling.

Met dank aan:
Barry Vogelaar
Corrie Tijsseling

Geschreven door:
Eva Bakels en Loek Zoon